شاید یکی از بهترین و ارزشمندترین جملاتی که در طول دوران تحصیلات دانشگاهی شنیده­ام، این است که هر انسانی باید با مفروضات خود آشنا باشد. این جمله را در سال­های آغازین مقطع کارشناسی از استاد روش تحقیقمان شنیدم و تا به امروز در مواقع گوناگون آن را به خاطر می آورم. چه بسیار خطاها و مشکلات که به جهت این عدم آشنایی و غفلت فرد از اعتقادات و باورهایش به بار نمی­آید که شاید از نمونه­های کوچک آن تناقض در رفتار و گفتار است. وقتی حرف با عمل یکی نیست و مرتب شاهد تناقض گویی، عدم تعهد به وعده و پیمان و امثال این امور هستیم به احتمال زیاد با چنین مسأله­ای مواجهیم.

شاید اگر قصد تبیین علل و چرایی و چگونگی این بحث را در چارچوب سیاست داشته باشیم، حرف زیادی برای گفتن به میان نیایید. اصولاً تبیین رفتار و فهم آن بر عهده سیاست نیست و سیاست خود در این زمینه وامدار علومی همچون اخلاق است. اخلاق است که مشخص می­نماید از چه قواعدی باید پیروی کرد و در مواقع گوناگون چه تصمیمی گرفت.

در میان نظریات اخلاق، اخلاق هنجاری بیشترین وظیفه را در تعیین رفتارهای فرد در موقعیت­های گوناگون دارد. بویژه هنگامی که فرد در دو راهی­های سخت قرار می گیرد، فهم اینکه به چه نوع نظریه اخلاقی ایمان دارد، وی را در گرفتن تصمیم یاری خواهد رساند. برای نمونه، آیا اگر موادی از قانون اساسی را ظالمانه تشخیص دادیم، مجاز به عدم رعایت آن هستیم یا خیر؟ آیا اگر به یقین رسیدیم که فلان مدیر، قانون شکن، ظالم و به لحاظ روانی نامتعادل است و بی رحمانه حقوق افراد را نادیده می گیرد و در عین حال به نحوی با مسئولان رده بالاتر مرتبط است که امکان تغییر وی وجود ندارد، آیا می توان با روش­های غیر قانونی و ... وی را از مسئولیتش کنار نهاد؟ این مسائل و بسیاری موارد که به نوعی تزاحم میان قواعد گوناگون را برای فرد به میان می آورد از نمونه هایی هستند که ضرورت اتخاذ مواضع اخلاقی معین را برای فرد ایجاب می کنند.

بنابراین برای فهم درست و واقع بینانه مفروضات علمی و تمامی باورهایی که در زندگی داریم، باید موضع اخلاقی معینی را اتخاذ نمود. شایع ترین نظریات هنجاری، نظریات غایت گرایانه و وظیفه گرایانه هستند. یک نظریه واقع گرایانه هر فرد را یک متخصص اخلاقی می داند که بنا بر احساس، انگیزه یا دلیل شخصی می تواند در هر مورد مطابق بیشترین نتیجه ای که برای وی فراهم می آید تصمیم گیری نماید. اما نظریه وظیفه گرایانه تبعیت از اصول اخلاقی معینی را توصیه می نماید. اصولی که همیشه ثابت است و تغییری نمی نماید.

نجمه کیخا-دانشجوی دکتری علوم سیاسی